De markt was misschien toch niet zo’n goed idee

‘Vertrouwen ontstaat niet door controle, maar door verbinding. (Covey)

Relationeel werken

We beginnen steeds meer vragen te stellen bij marktwerking in het publieke domein. De markt zijn werk laten doen was misschien toch niet zo’n goed idee. Een (betere) benadering is een relationele benadering, waarin publieke diensten worden gezien als complexe, grensoverschrijdende processen die voortkomen uit interactie tussen gebruikers en aanbieders. Resultaten en doelstellingen ontstaan altijd in samenhang: tussen burger, zorgverlener, gemeente etc.

Publieke diensten zijn niet lineair; ze vereisen coördinatie, flexibiliteit en gezamenlijke betrokkenheid. Organisatiesystemen (zoals beleid, financiering, sturing en regels) moeten vooral in afstemming zijn met de maatschappelijke werkelijkheid.

Bestuurskunde was tot redelijk recent gebaseerd op het model dat resultaten worden van tevoren worden vastgesteld door beleidsmakers of managers waarbij professionals ze moeten uitvoeren. Meer eigentijds is dat resultaten en doelen in de praktijk samen worden gevormd door burgers, professionals, instanties en context. Ze ontstaan uit samenwerking, interactie en wederzijdse aanpassing.

Interactie

Doelen zijn dynamisch, niet statisch. Ze worden opgesteld met de betrokkenen. Tijdens het proces, op basis van ervaringen en voortschrijdend inzicht, worden ze aangepast. De resultaten zijn relationeel, ze ontstaan in de interactie. Succes is mede afhankelijk van onderlinge samenwerking, vertrouwen en context. Resultaten en doelstellingen ontstaan niet op papier, maar in de praktijk, door samenwerking tussen mensen met verschillende rollen en perspectieven.

Samenhang

Publieke diensten zijn geen rechte weg van A naar B. Ze zijn eerder als een dynamisch netwerk, waarin meerdere spelers samen moeten reageren op verandering, context en elkaar. Dat vraagt van organisaties: systeemoverschrijdende samenwerking, van professionals: autonomie en responsiviteit en van burgers: actieve, gelijkwaardige participatie.

Als je relationeel wilt werken, samen met burgers, in context, met vertrouwen, moet het systeem mee veranderen naar flexibele financieringsvormen, domeinoverstijgend organiseren, verantwoording vooral op basis kwaliteit en delen van macht en besluitvorming.

Literatuur

Peppel, R., H. Woldendorp, M. Veenvliet en A. Jeninga. (2023). Het huis van de professionele zeggenschap. De route naar verpleegkundig leiderschap. SWP
Wilson, e.a. R. (2025). Futures in Public Management: The Emerging Relational Approach to Public Services. Emerald