‘Pluraliteit is de voorwaarde voor menselijk handelen, omdat wij allemaal hetzelfde zijn – namelijk mens – op een manier waarop niemand ooit hetzelfde is als iemand anders die ooit heeft geleefd, leeft of zal leven.’(Arendt)

Hannah ArendtHannah Arendt (1906–1975) was een Duits-Amerikaanse politieke denker en een van de invloedrijkste filosofen van de 20e eeuw. Ze studeerde filosofie bij onder meer Martin Heidegger en Karl Jaspers. In 1933 vluchtte ze voor het naziregime, eerst naar Parijs en later naar de Verenigde Staten, waar ze hoogleraar werd en een belangrijke publieke intellectueel.

Analyse

Arendt staat vooral bekend om haar analyses van totalitarisme, politiek handelen, vrijheid en menselijke verantwoordelijkheid. Haar belangrijke werken zijn onder andere The Origins of Totalitarianism (1951), The Human Condition (1958) en Eichmann in Jerusalem (1963), waarin ze het begrip “de banaliteit van het kwaad” introduceerde. Ze pleitte voor een politiek die gebaseerd is op pluraliteit, debat en actief burgerschap.

Handelen

Arendt stelde dat grote misdaden vaak worden gepleegd door gewone mensen die gedachteloos regels uitvoeren, niet door sadistische monsters. Totalitaire regimes ontstaan door desinformatie en vernietiging van pluraliteit. Er is een onderscheid tussen arbeid (noodzakelijke levensonderhoud), werk (scheppen van iets duurzaams) en handelen (relationeel optreden tussen mensen).

Organisatieverandering behoort tot die derde categorie: handelen tussen mensen, waarin onvoorspelbaarheid en interactie centraal staan. Echte verandering ontstaat door interactie, dialoog en initiatief van mensen. Succes hangt meer af van gedrag en relaties dan van procedures.

Oordeel

Systemen kunnen mensen reduceren tot dossiers of categorieën wat kan leiden tot onmenselijkheid. Vrijheid, verantwoordelijkheid, pluraliteit en waarheidsgetrouwheid vormen de kern van een gezonde samenleving. Verandering werkt alleen als verschillende stemmen worden gehoord. Medewerkers moeten ruimte krijgen om hardop te denken en mee vorm te geven. Verandertrajecten mislukken als medewerkers alleen maar ‘uitvoeren’. Medewerkers moeten een oordeel kunnen vormen over de verandering.

Oordelen is het vermogen om de wereld vanuit verschillende perspectieven te bekijken. De digitale bedreiging is dat AI-systemen selectie, interpretatie en beslissing overnemen. Mensen delegeren dan hun oordeel aan een black box. Digitale systemen moeten juist gebouwd worden om oordeelsvorming te ondersteunen, niet vervangen. Technologie moet daarbij meerstemmigheid en reflectie stimuleren. Verschil is niet een probleem maar de voedingsbodem voor handelen.

Algoritme

Algoritmen creëren gepersonaliseerde informatiestromen. Mensen krijgen alleen te zien wat bevestigt wat ze al denken. Hierdoor krimpt pluraliteit tot één individuele bubbel. Politiek is niet scrollen, maar spreken en handelen. Daar staat tegenover dat de digitale wereld ongekende mogelijkheden biedt voor creatie en samenwerking.

Door te handelen zetten we nieuwe werkelijkheden in gang. Het nieuwe ontstaat alleen door te beginnen, niet door plannen of analyseren.

Literatuur

Woldendorp, H., A. Jeninga en A. Eliens. (2025). Kun je me doorverbinden met …mezelf? Een reisgids voor kinderen en volwassenen. Uitgever Virtuoos
Young-Bruehl, E. (2005). Hannah Arendt. Een biografie. Uitgeverij Atlas