‘Apprehension (the meeting with the other) signifies both fear and perception’(Steiner, p. 139)

George SteinerGeorge Steiner (1929–2020) was een Frans-Amerikaans literatuurcriticus, filosoof, essayist en public intellectual, bekend om zijn eruditie en zijn diepgaande reflecties over taal, cultuur en het kwaad in de 20e eeuw. Hij werd geboren in Parijs in een Oostenrijks-Joods gezin, vluchtte in 1940 voor het nazisme naar de Verenigde Staten en studeerde er aan de universiteiten van Chicago, Harvard en Oxford. Steiner doceerde later aan Princeton, Stanford, Genève en Cambridge.

Taal

Taal is niet neutraal, maar kleurt ons denken en handelen. Wie de taal beheerst, beïnvloedt het morele kader van de samenleving. Elke vertaling is een interpretatie — en dus een verantwoordelijkheid. Er is sprake van de “versplintering van kennis” en het verdwijnen van diep lezen. Echte gesprekken vragen om ruimte voor verschil, kwetsbaarheid en risico. Een dialoog waarin niemand risico neemt, is geen dialoog. Taal, cultuur en morele verantwoordelijkheid zijn onlosmakelijk verbonden. We voelen meteen wanneer een verandering slechts “voor de vorm” is.

AI

AI genereert taal die overtuigt, normeert en kadert hoe mensen denken. AI is geen neutraal gereedschap: het draagt cultuur, bias en waardeoordelen mee. De ethiek van taalmodellen wordt daarmee een morele verantwoordelijkheid voor ontwerpers en gebruikers. Taaltechnologie moet daarom worden ontworpen met bewustzijn van morele gevolgen. AI-taal is nooit alleen “output”: het vormt betekenis en interpretatie.

We moeten AI-vertaling behandelen als interpretatie, niet als perfect omzettingswerk.

Bewustzijn hiervan is cruciaal voor internationale communicatie, recht, media en beleid. Digitale technologie vraagt om morele waakzaamheid: cultuur en barbarij bestaan altijd naast elkaar.

Intentionaliteit

Kunstwerken zijn niet alleen symbolen of constructies, maar dragen een vorm van werkelijke aanwezigheid .Om een kunstwerk te begrijpen, moet je daarom een daad van geloof doen: vertrouwen dat het werk betekenis wil communiceren. Het gaat om de fundamentele aanname dat betekenis echt is. AI-gegenereerde kunst mist menselijke intentionaliteit. De ethische en existentiële dimensie (wie spreekt?) is onzeker.

Betekenis

Taal vormt onze werkelijkheid. In organisaties mislukken veranderingen vaak door vaag, technisch of manipulerend taalgebruik. Jargon en abstract taalgebruik (targets, KPI’s, “transitie”) scheppen afstand. Gedrag verandert alleen als de morele onderstroom mee verandert. Waarden moeten beleefd worden, niet alleen gecommuniceerd. Bouw verandering op relaties, waarden en gedeelde betekenis. Echte verandering vraagt dat mensen elkaar werkelijk ontmoeten. Stel vragen als: wat raakt je in deze verandering, wat baart je zorgen, wat hebben we nog niet hardop gezegd?

Gesprek

Veranderplannen moeten ‘vertaald’ worden naar verschillende teams en realiteiten. Elke afdeling, elk team en elke persoon vraagt een eigen interpretatie. Veranderen is per definitie her-vertalen van betekenis. Zonder zorgvuldig taalgebruik ontstaat geen gemeenschappelijke verandering. Verandering vraagt aandacht, verdieping en traagheid op de juiste momenten. Goede verandermanagers organiseren geen “informatieoverdracht”, maar echte gesprekken. In die gesprekken mag men gevolgen benoemen, twijfels uitspreken, kwetsbaar zijn. Verandering slaagt wanneer de taal klopt, het begrip diep is, de betekenis telkens wordt vertaald, de dialoog echt is, de waarden consistent zijn en leiders werkelijk aanwezig zijn.

Literatuur

Steiner, G. (1989). Real Presences. Faber and Faber
Woldendorp, H., A. Jeninga en A. Eliens. (2025). Kun je me doorverbinden met …mezelf? Een reisgids voor kinderen en volwassenen. Uitgever Virtuoos