‘AI challenges not only how we communicate, but how we experience selfhood, desire, and absence.’

Identiteit

mezelfAI-systemen creëren nieuwe ruimtes waarin identiteit wordt geconstrueerd en ervaren. Online interacties en AI-gestuurde communicatie maken het mogelijk om verschillende versies van onszelf te verkennen en te presenteren. AI-systemen kunnen direct reageren, aanpassen en inspelen op behoeften, waardoor er een illusie ontstaat van onmiddellijke vervulling. Dit kan het proces van verlangen verschuiven: in plaats van omgaan met onzekerheid en afwezigheid, raken mensen gewend aan directe respons en voortdurende beschikbaarheid.

Troost

Technologie maakt het mogelijk om herinneringen, communicatie en zelfs digitale representaties van overleden personen te bewaren of te reconstrueren. Waar rouw traditioneel gepaard gaat met het loslaten van de ander, kunnen digitale sporen en AI-gegenereerde simulaties de aanwezigheid van de ander in stand houden. Dit kan troost bieden, maar ook het proces van verwerking compliceren, omdat de grens tussen aanwezigheid en afwezigheid vervaagt.

Internalisatie

In de klassieke psychoanalyse wordt identiteit gezien als iets dat zich ontwikkelt in relatie tot anderen, via processen zoals identificatie, internalisatie en spiegeling. Digitale technologie en AI voegen daar nieuwe “anderen” aan toe, systemen waarmee we interageren, die reageren op ons gedrag en die zelfs een vorm van terugkoppeling geven.

Spiegel

Deze systemen functioneren als een soort spiegel, maar een spiegel die programmeerbaar, aanpasbaar en vaak bevestigend is. Daardoor kan identiteit flexibeler worden: mensen kunnen verschillende versies van zichzelf verkennen, testen en vormgeven in interactie met technologie. Tegelijkertijd ontstaat het risico dat het zelf minder stabiel wordt, omdat de referentiepunten verschuiven en deels afhankelijk worden van externe, technologische feedback.

Verlangen

Het idee dat technologie een “psychotechnisch onderdeel” van het zelf wordt, betekent dus dat onze innerlijke wereld mede wordt gevormd door deze externe systemen. Net zoals taal, cultuur en relaties altijd al deel uitmaakten van onze psychische structuur, nemen nu ook digitale en AI-systemen een plaats in binnen dat netwerk. Ze beïnvloeden hoe we onszelf zien, hoe we relaties aangaan, hoe we omgaan met verlangen en hoe we betekenis geven aan ervaringen zoals verlies.

Literatuur

Lemma, A. (2026). Psychotechnical Becomings: Psychoanalysis, Identity, Desire, and Mourning in the Age of AI and Digital Mediation. Routledge
Woldendorp, H., A. Jeninga en A. Eliens. (2025). Kun je me doorverbinden met…mezelf? Een reisgids voor kinderen en volwassenen. Uitgever Virtuoos