Kennen we onze aannames wel?

‘There’s always more to know.’

Frame

Onze samenleving wordt gekenmerkt door toenemende complexiteit, onzekerheid en maatschappelijke polarisatie. Door digitalisering, sociale media, politieke tegenstellingen en een voortdurende stroom aan informatie worden mensen steeds vaker bevestigd in hun eigen overtuigingen in plaats van uitgedaagd om deze kritisch te onderzoeken.

Leerproces

In een complexe samenleving is dat echter geen handige strategie. Het gaat er juist om een leerproces te ontwerpen waarbij we voortdurend bereid zijn onze eigen overtuigingen ter discussie te stellen, nieuwe perspectieven serieus te onderzoeken en onzekerheid niet uit de weg te gaan, maar juist te gebruiken als bron voor persoonlijke en professionele ontwikkeling.

Gemak

We hebben van nature de neiging informatie te zoeken die bestaande overtuigingen bevestigt. Deze zogenaamde confirmation bias zorgt ervoor dat we argumenten die niet passen binnen ons wereldbeeld gemakkelijk afwijzen. Daardoor ontstaat oppervlakkig leren: nieuwe informatie wordt slechts gebruikt om bestaande ideeën te versterken. Van belang is juist het tegenovergestelde. Het vraagt de bereidheid om actief op zoek te gaan naar informatie die spanning oproept, bestaande aannames uitdaagt en nieuwe vragen oproept. Juist deze spanning vormt de motor van betekenisvol leren.

Ongemak

Wanneer we geconfronteerd worden met informatie die onze overtuigingen onder druk zet, ervaren wij vaak ongemak, onzekerheid of weerstand. We proberen dit gevoel vaak zo snel mogelijk te verminderen door terug te keren naar vertrouwde denkpatronen. Werkelijk leren ontstaat echter pas wanneer iemand dit ongemak niet ontwijkt maar onderzoekt.

Aanname

In de praktijk betekent dit bijvoorbeeld dat een manager die ervan overtuigd is dat medewerkers vooral gemotiveerd worden door financiële prikkels, bewust gesprekken aangaat met organisaties die juist werken vanuit vertrouwen, autonomie en intrinsieke motivatie. Het doel is niet om direct van mening te veranderen, maar om eigen aannames kritisch te onderzoeken. Ook in het onderwijs kan dit leerproces bijvoorbeeld worden toegepast door studenten complexe maatschappelijke vraagstukken voor te leggen waarvoor geen eenduidige oplossing bestaat (wicked problems). Hierdoor leren zij omgaan met ambiguïteit en ontwikkelen zij een genuanceerder oordeel.

Reflectie

Van belang is reflectie ruimte te geven. Reflectie betekent meer dan terugkijken op gebeurtenissen; het vraagt een systematische analyse van de eigen denkprocessen, overtuigingen en handelingspatronen. We ontwikkelen expertise niet uitsluitend door ervaring op te doen, maar vooral door ervaringen kritisch te analyseren en daar betekenis aan te geven.

In een wereld waarin informatie overvloedig beschikbaar is en polarisatie toeneemt, wordt het vermogen om kritisch te reflecteren, onzekerheid te verdragen, open te staan voor andere perspectieven en voortdurend te blijven leren een essentiële professionele én maatschappelijke competentie.

Diversiteit

We ontwikkelen ons denken juist in de ontmoeting met anderen die andere ervaringen, perspectieven en waarden meebrengen. Diversiteit is daarom geen belemmering voor leren, maar juist een noodzakelijke voorwaarde. Een leeromgeving waarin iedereen hetzelfde denkt, biedt weinig kansen voor groei. De praktische implicatie hiervan is dat onderwijsinstellingen, overheden en organisaties actief ontmoetingen moeten organiseren tussen mensen met uiteenlopende perspectieven. Niet om elkaar te overtuigen, maar om beter te begrijpen hoe verschillende wereldbeelden ontstaan. Dialoog wordt daarmee een leerinstrument in plaats van een debat waarin winnaars en verliezers bestaan.

Literatuur

Wergin, J.F. (2020). Deep learning in a disorienting world. Cambridge University Press
Woldendorp, H., A. Eliens en A. Jeninga. (2026). Hoe je kijkt bepaalt wat je ziet! 50 Inzichten over veranderen door de ogen van denkers, schrijvers en kunstenaars. Uitgever Virtuoos