Zijn we ons voldoende bewust van ons bewustzijn?
‘Feelings are fundamental regulators of life and the foundation upon which cultures are build’ (Damasio)
Intelligentie
Intelligentie bestaat niet om problemen op te lossen in abstracte zin, maar om de homeostase, het biologisch evenwicht van het organisme, te bewaren. Het brein ontwikkelde zich evolutionair niet om wiskunde of filosofie te bedrijven, maar om het organisme voortdurend te helpen overleven.
Bewustzijn verschijnt pas wanneer een organisme niet alleen reageert op interne signalen, maar deze signalen ook ervaart als betekenisvol voor zichzelf. Natuurlijke intelligentie verschilt wezenlijk van kunstmatige intelligentie doordat zij voortkomt uit een levend, kwetsbaar organisme dat voortdurend streeft naar biologisch evenwicht. Bewustzijn ontstaat niet uit abstracte berekeningen, maar uit de ervaring van het lichaam dat zichzelf in stand probeert te houden.
Cultuur
Cultuur ontstaat niet doordat mensen rationeel besluiten samen te werken, maar doordat gevoelens van welzijn, onveiligheid, verbondenheid en rechtvaardigheid steeds complexere sociale oplossingen vereisen. Politiek, economie, religie, kunst en wetenschap zijn uiteindelijk culturele instrumenten waarmee samenlevingen proberen hun collectieve homeostase te bewaren. Wanneer samenlevingen langdurig instabiel worden, ontstaan nieuwe instituties die opnieuw een vorm van evenwicht proberen te creëren.
Balans
Goede leiders herkennen dat emoties informatie bevatten over de toestand van individuen en organisaties. Een organisatiecultuur waarin medewerkers zich veilig voelen, voldoende autonomie ervaren en zich verbonden weten met gezamenlijke doelen creëert letterlijk betere voorwaarden voor intelligente besluitvorming. Organisaties zouden daarom naast financiële indicatoren ook aandacht moeten besteden aan de "organisatie-homeostase": de balans tussen werkdruk, motivatie, vertrouwen, herstel en samenwerking.
Zelfs wanneer AI-systemen mensen in vrijwel alle cognitieve taken zouden evenaren, volgt daaruit nog niet dat zij bewustzijn ontwikkelen. Bewustzijn is immers niet het product van rekenkracht alleen, maar van de voortdurende wisselwerking tussen lichaam, gevoelens en omgeving. Binnen de gezondheidszorg betekent dit dat behandeling niet uitsluitend gericht moet zijn op cognitieve functies, maar ook op de lichamelijke signalen die emoties en zelfervaring ondersteunen.
Literatuur
Damasio, A. ( 2026). Natural Intelligence & the Logic of Consciousness. Pantheon
Woldendorp, H. en J. Hoekman. (2019). De weerbarstige praktijk. Een evolutietheorie van het sociaal domein. SWP