‘The representation of others is not easily separable from the manipulation of them.’ (Geertz, p. 130)

GeertzClifford Geertz (1926–2006) was een invloedrijke Amerikaanse antropoloog, bekend als de belangrijkste vertegenwoordiger van de interpretatieve antropologie. Hij zag cultuur niet als een verzameling regels, maar als een web van betekenissen dat mensen zelf weven en waarin hun gedrag moet worden “gelezen”. Betekenis is niet te meten, maar wel te interpreteren door zorgvuldig observeren, contextualiseren en beschrijven. Elke cultuur is intern coherent volgens haar eigen logica.

Cultuur

Cultuur is een publiek systeem van symbolen: rituelen, gebaren, verhalen, kunst, religie. Een cultuur is geen verzameling regels of gedragingen, maar een systeem van symbolen waarin mensen betekenis produceren. Dit betekent dat cultuur vooral begrepen moet worden door interpretatie. Een “thick description” betekent dat je niet alleen beschrijft wat er gebeurt, maar ook wat het betekent binnen de culturele context. Een spiertrekking is thin description. Een knipoog als signaal, grap of samenzweerderige boodschap is thick description.

Betekenis

Het gaat er om niet alleen te observeren wat mensen doen, maar wat dat gedrag betekent binnen hun cultuur. Onderzoek daarom welke betekenissen medewerkers hechten aan rituelen, routines, symbolen, taalgebruik en informele regels. Maak van verandering een nieuw verhaal dat logisch past binnen het bestaande identiteitsverhaal.

Een cultuur is een systeem van betekenissen die mensen zelf creëren. Elke verandering moet aansluiten op: bestaande waarden, bestaande interpretaties, bestaande verhalen. Een verandermanager moet symbolen herkennen (logo’s, titels, dresscodes, kantoorindeling), verhalen herkennen (helden, successen, mislukkingen) en rituelen analyseren (vergaderingen, borrels).

Rituelen

Rituelen vormen de manieren waarop gemeenschappen betekenis geven. Verandering heeft altijd behoefte aan nieuwe rituelen: nieuwe overlegvormen, nieuwe viermomenten en nieuwe symbolen (bijv. rolverdelingen, ruimtes). Een transitie naar zelfsturing slaagt vaker wanneer oude rituelen van controle (goedkeuringsvergaderingen) worden vervangen door rituelen van autonomie (team reviews, peer feedback). Als mensen iets mogen herinterpreteren, accepteren ze het ook makkelijker.

Het is belangrijk dat niet alleen gedrag analyseert, maar vooral de betekenissen achter dat gedrag. Wat zijn de dominante waarden, ongeschreven regels, symbolen en rituelen? Welke bestaande rituelen versterken oud gedrag? Welke nieuwe rituelen kunnen gewenst gedrag laden?  Het gaat niet alleen om wat het probleem is, maar wat het betekent. Verander niet de structuur, maar de betekenis, dan verandert het gedrag vanzelf.

Literatuur

Geertz, C. (1995). After the fact. Two countries, four decades, one anthropologist. Harvard University Press

Woldendorp, H., A. Jeninga en A. Eliens. (2025). Kun je me doorverbinden met…mezelf? Een reisgids voor kinderen en volwassenen. Uitgever Virtuoos