‘AI is no longer a tool applied to governance; it is becoming part of the infrastructure through which governance itself operates.’( Floridi)

AI als onderlaag

bestuurlijke actorAI raakt steeds dieper geïntegreerd in kernprocessen en fungeert als coördinerend mechanisme tussen data, processen en mensen. Het is geen applicatie meer, maar de laag waarop andere systemen draaien, zichtbaar in sectoren als financiën, energie en onderwijs.

Voorbeelden zijn: financiële dienstverlening (risicomanagement, kredietbeoordeling, fraudeherkenning en marktanalyses), energie (AI optimaliseert netwerken, voorspelt vraag en ondersteunt de energietransitie via simulaties en voorspellende modellen) en onderwijs (gepersonaliseerd leren en AI-ondersteuning veranderen de rol van docent en curriculum).

Strategie als leerproces

Wanneer AI het besturingssysteem wordt, volstaat optimalisatie van bestaande structuren niet. Strategie wordt hypothese-gedreven: aannames worden expliciet en continu getoetst, scenario’s vervangen voorspellingen. Traditionele governance is gebaseerd op regels en procedures. AI vraagt om kaders voor omgaan met onzekerheid. Besluiten zijn probabilistisch en contextafhankelijk. Governance verschuift van beheersen naar verantwoord mogelijk maken.

AI als bestuurlijke actor

Wanneer AI wordt ingezet in beleid en uitvoering, doet het meer dan ondersteunen. Het beïnvloedt wie aandacht krijgt, welke problemen zichtbaar worden, welke opties plausibel lijken en hoe middelen worden verdeeld. Daarmee vervult AI functies die traditioneel bij bestuurders, beleidsmakers en uitvoerders lagen. AI wordt zo geen neutraal instrument, maar een actor met bestuurlijke effecten.

Democratische begrenzing

De EU AI Act erkent deze macht en vraagt om democratische inbedding. Dat leidt tot nieuwe ontwerpprincipes: expliciete rolafbakening, publieke verantwoording vooraf, verankering van grondrechten en structurele tegenmacht. De EU AI Act leidt tot nieuwe veranderkundige ontwerpprincipes:

  • Expliciteer de rol van AI in besluitvorming
  • Ontwerp publieke verantwoording vóór implementatie
  • Veranker fundamentele rechten in werkprocessen
  • Richt tegenmacht en reflectie structureel in
  • Draag zorg voor publieke verantwoording

Macht, kennis en verandering

Datagedreven werken verschuift macht naar data-eigenaren en systeemontwerpers. Voor de publieke sector betekent dit dat verandering niet alleen over gedrag gaat, maar over het herontwerpen van kennis, macht en verantwoordelijkheid. Ontwerp daarom governance vóór implementatie. Maak AI bestuurbaar, zichtbaar en betwistbaar.

Literatuur

Filgueiras, F. (2025). Artificial Intelligence and Public Policy.
Jeninga, A. en H. Woldendorp. (2023). Toezichthouden in de 21e eeuw. SWP
Schenker, J. (2025). The Future After AI: Expectations for Artificial Intelligence as the New Operating System of Finance, Technology, Energy, Healthcare, Education, and Business.