‘But in the complex system of 2026, everything causes everything’(Gibbons, 2026, 20)

Aanname

effectieve verandertrajectenVeel verandertrajecten beginnen nog steeds vanuit de hardnekkige aanname dat organisaties rationeel te ontwerpen, te sturen en te optimaliseren zijn. Alsof ze machines zijn die met de juiste knoppen, KPI’s en structuren vanzelf in beweging komen. Maar juist die aanname ligt aan de basis van veel organisatie falen.

Cultuur

Organisaties zijn morele, sociale en culturele systemen, waarin we geen middelen zijn maar betekeniszoekende actoren. Verandering is daarom geen technisch probleem dat je oplost met methodes en modellen, maar een menselijk proces dat vraagt om moreel leiderschap, psychologisch inzicht en aandacht voor macht en cultuur. De opkomst van AI versterkt deze realiteit alleen maar. Naarmate technologie slimmer en autonomer wordt, worden zingeving, spiritualiteit en ethiek geen luxe, maar kernvragen van werk en leiderschap.

Falen

Als we kijken naar falende organisaties, zien we zelden een tekort aan plannen of expertise. Wat we wel zien, is een terugkerend patroon van tunnelvisie (vasthouden aan één dominant perspectief), overmatige controle (sturen op cijfers in plaats van betekenis), angstculturen (waarin fouten, twijfel en afwijkende meningen worden afgestraft) en moreel falen aan de top (leiders die verantwoordelijkheid uitbesteden aan systemen). Succesvolle verandering vraagt echter precies het tegenovergestelde: morele moed, luisteren naar afwijkende stemmen en leren omgaan met onzekerheid en ambiguïteit.

Veranderkunde

Veranderkunde dient daarom gebaseerd te zijn op drie realiteiten:

  • Organisaties zijn complexe adaptieve systemen, geen lineaire causaliteitsketens.
  • Menselijk gedrag is situationeel, relationeel en belichaamd, niet louter rationeel.
  • Macht en besluitvorming zijn altijd moreel geladen, ook wanneer ze worden verpakt als ‘objectief’ of ‘technisch’.

Complexiteit vormt een onvermijdelijk kenmerk van organiseren. Dit betekent onder meer dat onbedoelde effecten de regel zijn, niet de uitzondering, interventies contextueel en tijdelijk werken en niet universeel en dat controlemechanismen de dynamiek juist versterken die ze proberen te beheersen.

Context

Ons denken vindt plaats in interactie met lichaam, emoties en sociale context. Organisaties conditioneren onze waarneming: structuren, taal en rituelen bepalen wat mensen kunnen zien, voelen en denken. Psychologische veiligheid is noodzakelijk maar onvoldoende zonder aandacht voor macht en systeemdruk.

Literatuur

Gibbons, P. en J. Healey.( 2025) Adopting AI: The People-First Approach. Phronesis Media
Gibbons, P. (2026). Braisn, bodies, minds. How AI is transforming medicine, therapy, and wellness. Phronesis Media
Woldendorp, H., H. de Groot, T. Woldendorp en C. Boven. (20222). Zie je Big Picture. Transformeer succesvol! SWP