‘Strategy lives in the tension between intention and reality; it is not a promise of success, but a practice of navigating setbacks in a world that never stands still.’(Henry Mintzberg)

strategieStrategische situaties worden gekenmerkt door verschillende vormen van onzekerheid. Soms weten we eenvoudigweg niet genoeg, soms reageren anderen anders dan verwacht, soms verandert de context abrupt en soms blijken doelen zelf niet stabiel. Plannen falen dan niet omdat ze slecht zijn, maar omdat de wereld terugpraat. Strategie draait minder om het optimaliseren van middelen en meer om het navigeren van conflicterende belangen in een omgeving die zich niet laat vastzetten.

Omgaan met tegenstand

Strategie is een manier van denken en handelen onder omstandigheden van onzekerheid, conflict en weerstand. Wie strategie blijft zien als een rationeel stappenplan richting een vast einddoel, mist waar het werkelijk om draait: omgaan met tegenstand in een wereld die voortdurend reageert. Strategie ontstaat niet uitsluitend op papier, maar vooral in de interactie met anderen, in situaties waarin informatie onvolledig is, doelen verschuiven en tegenstanders zich onvoorspelbaar gedragen.

Elke strategische zet vindt plaats in een relationele omgeving waarin andere actoren hun eigen belangen nastreven. Tegenstanders, rivalen of stakeholders reageren op keuzes en proberen doelen te beïnvloeden of te dwarsbomen. Daarmee verandert elk plan op het moment dat het wordt uitgevoerd.

Een strategisch besluit lokt gedrag uit en wordt daardoor zelf weer achterhaald. In geopolitiek leidt militaire opbouw tot tegenmaatregelen, binnen organisaties roept herstructurering weerstand en coalitievorming op en op markten verandert een prijsstrategie het gedrag van concurrenten. Strategie ontwikkelt zich zo in een voortdurend spel van actie, reactie en tegenreactie.

Macht als onderstroom

Strategie gaat niet alleen over slim plannen, maar over invloed. Macht vormt daarbij de onvermijdelijke onderstroom. Die macht kan verschillende gedaanten aannemen: materieel, institutioneel, discursief of relationeel. Niet alle actoren beschikken over dezelfde mogelijkheden en niet elke strategische optie is voor iedereen bereikbaar.

Macht is bovendien relationeel en tijdelijk. Ze werkt alleen zolang anderen haar erkennen en kan snel verschuiven wanneer de context verandert. Daarom is strategie altijd politiek en normatief. Zonder macht blijft strategie wensdenken; zonder strategie wordt macht verspild.

Opkomst van emergente strategie

In dat licht krijgt het begrip emergentie zijn betekenis. Strategie wordt niet altijd vooraf ontworpen, maar ontstaat geleidelijk uit patronen van handelen. Pas achteraf wordt zichtbaar wat consistent is gebleven en waarom dat werkte. Strategie is dan geen startpunt, maar een uitkomst.

De kernvraag verschuift daarmee van ‘wat is ons strategisch plan?’ naar ‘wat doen we consequent, en waarom houdt dat stand?’. Juist omdat emergente strategie is getest in de praktijk, sluit zij vaak beter aan bij de realiteit van weerstand, beperkingen en toeval. Ze leunt minder op voorspellingen en blijkt daardoor robuuster in onzekere omgevingen. Bovendien ontstaat er meer draagvlak, omdat de strategie voortkomt uit wat mensen al doen, in plaats van wat hun wordt opgelegd.

In een emergente benadering verandert ook de rol van leiderschap. Leiders plannen en controleren minder, en observeren en interpreteren meer. Ze herkennen patronen die werken, maken die expliciet en voorzien ze van middelen en legitimiteit. Strategie wordt zo niet alleen gevormd, maar ook ontdekt. Strategie vindt altijd plaats in het spanningsveld tussen intentie en realiteit. Strategie is geen garantie, maar een praktijk van omgaan met tegenslag in een wereld die voortdurend in beweging is.

Literatuur

Freedman, L. (2026). On Strategists and Strategy: Collected Essays, 2014–2024. Oxford University Press

Woldendorp, H., H. de Groot, T. Woldendorp en C. Boven. (2022). Zie je Big Picture. Transformeer succesvol! SWP